Zorunlu karşılık bankacılık sisteminde para arzını ve piyasa likiditesini yönetmek amacıyla kullanılan önemli para politikası araçlarından biri olarak öne çıkıyor. Bankaların mevduatları karşılığında Merkez Bankasında belirli bir tutar bulundurmasını ifade eden uygulamada oran, Merkez Bankası tarafından belirleniyor. Zorunlu karşılık oranındaki artış kredi imkanlarını sınırlarken düşüş bankaların kredi kapasitesini artırabiliyor.
Zorunlu Karşılık Nedir?
Zorunlu karşılık ya da munzam karşılık bankaların mevduatları karşılığında Merkez Bankasında bulundurmak zorunda olduğu tutarın oranıdır. Bu oran Merkez Bankası tarafından belirlenir. İlk dönemlerde bankaları iflas riskine karşı korumak amacıyla kullanılan zorunlu karşılıklar, günümüzde daha çok piyasa likiditesini kontrol etmek ve para politikasını uygulamak için kullanılıyor.
Zorunlu Karşılıklar Nasıl Hesaplanıyor?
Zorunlu karşılığa tabi yükümlülükler iki haftada bir cuma günü hesaplanıyor. Karşılıkların tesis edilmesine ise hesaplama tarihini izleyen iki hafta sonraki cuma günü başlanıyor ve uygulama 14 gün sürüyor. Mevduat ve katılım fonları, repo işlemlerinden sağlanan fonlar, kullanılan krediler, ihraç edilen menkul kıymetler ve bazı diğer banka yükümlülükleri zorunlu karşılığa tabi tutuluyor. Türk lirası yükümlülükler için karşılıklar Türk lirası olarak, yabancı para yükümlülükler için ise ABD doları veya euro cinsinden tesis edilebiliyor.
Zorunlu Karşılık Para Arzını Nasıl Etkiler?
Zorunlu karşılık oranının artırılması, bankaların kredi verme imkanlarını azaltarak piyasadaki para arzının daralmasına yol açabiliyor. Oranın düşürülmesi ise bankaların kullanılabilir rezervlerini artırarak kredi imkanlarının ve para arzının genişlemesini sağlayabiliyor. Bu nedenle oranın artırılması daraltıcı, düşürülmesi ise genişletici para politikası olarak değerlendiriliyor.
Türkiye’de Zorunlu Karşılık Uygulaması
Türkiye'de zorunlu karşılık uygulamasının esasları 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu'nun ilgili hükümlerine dayanıyor. Türkiye'de faaliyet gösteren bankalar, serbest bölgelerde bulunanlar da dahil olmak üzere bu sisteme tabi. Verilen oranlara göre Türkiye'de zorunlu karşılık oranı yüzde 10,5 seviyesinde bulunuyor. Ülkeler arasında oranlar önemli farklılıklar gösterirken bazı ülkelerde yüzde 0, bazı ülkelerde ise yüzde 30'a kadar çıkıyor.
