İktisatta “batık maliyet”, alınacak yeni karardan bağımsız olarak daha önce yapılmış ve geri kazanılması mümkün olmayan harcamaları ifade ediyor. Rasyonel bir karar sürecinde bu maliyetlerin geleceğe ilişkin değerlendirmelerde belirleyici olmaması gerekiyor. Çünkü geçmişte harcanan para ya da zaman, bundan sonra ortaya çıkacak maliyet ve faydaları değiştirmiyor.
Mesela para ödeyerek bir sinema bilet aldığınızı ve filmin beklediğinizden çok daha kötü olduğunu düşünelim. Filmi izlemeye devam etmek istemediğiniz halde “Bilete para verdim, bari sonuna kadar izleyeyim” diyorsanız, batık maliyet yanılgısına örnek bir davranış sergilemiş olabilirsiniz. Çünkü bilet için ödediğiniz para artık geri alınamaz. Bu nedenle karar verirken daha önce harcanan parayı değil, filmi izlemeye devam etmenin bundan sonraki zamanınıza değip değmeyeceğini dikkate almak gerekir.
Sadece İktisadi Bir Yanılgı Değil
Batık maliyet yanılgısı yalnızca ekonomik ve ticari kararlarda değil, gündelik yaşamda da kendini gösterebiliyor. Kullanılmayan bir spor salonu üyeliğini yalnızca daha önce ödeme yapıldığı için sürdürmek, artık ihtiyaç duyulmayan bir ürünü “para verdim” düşüncesiyle elde tutmak veya kişiye fayda sağlamadığı anlaşılan bir eğitime sırf daha önce zaman harcandığı için devam etmek bu duruma örnek olabilir.
Benzer bir durum işletmelerin kararlarında da ortaya çıkabiliyor. Bir şirket, yüksek miktarda yatırım yaptığı bir projeden beklediği sonucu alamamasına rağmen, “bu kadar yatırım yaptık, artık devam etmeliyiz” düşüncesiyle projeye kaynak aktarmayı sürdürebilir. Oysa önceki yatırım geri alınamayacağı için geleceğe yönelik kararın, projenin bundan sonra yaratacağı maliyetler ve sağlayacağı faydalar üzerinden verilmesi gerekiyor.
Batık Maliyet Yanılgısına Düşmemek için Nasıl Düşünmeli?
Bu yanılgının temelinde, geçmişte yapılan harcamaların boşa gitmesini kabullenmenin zor olması yatıyor. Ancak daha sağlıklı bir karar için “Şimdi bu seçeneği ilk kez değerlendiriyor olsaydım, gelecekteki maliyet ve faydalarına bakarak yine aynı kararı verir miydim” sorusu yol gösterici olabilir.
Batık maliyet yanılgısından kaçınmak, geçmişte kaybedilen para, zaman veya emeği geri kazanmaya çalışmak yerine bundan sonraki seçeneklerin ortaya çıkaracağı sonuçlara odaklanmayı gerektiriyor. Böylece bireyler günlük yaşamda, işletmeler ise yatırım ve kaynak kullanımında daha rasyonel kararlar verebilir.
