Ankara’nın Maltepe semtinde 1929 yılında faaliyete başlayan Maltepe Havagazı Fabrikası, kentin ilk havagazı üretim tesisi ve kok kömürüyle çalışan ilk elektrik santrali olarak uzun yıllar hizmet verdi. Endüstriyel mimarisiyle dikkat çeken tesis, sosyal yapısıyla da bir dönem şehrin enerji ihtiyacının merkezinde yer aldı. Ancak zamanla işlevini yitiren yapı, kamulaştırma ve yıkım süreçleriyle birlikte Ankara’nın sanayi mirasında tartışmalı bir yere sahip oldu.
Maltepe Havagazı Fabrikası’nın Kuruluşu
Ankara’nın Maltepe semtinde konumlanan Maltepe Havagazı Fabrikası, 1929-1990 yılları arasında elektrik ve havagazı üretim tesisi olarak hizmet verdi. Kentin enerji altyapısında dönüm noktası kabul edilen tesis, Ankara’nın ilk havagazı üretim merkezi olmasının yanı sıra kok kömürü ile çalışan ilk elektrik santrali olarak da kayıtlara geçti.
Gazometrelerden su kulesine, elektrik santralinden depolara kadar birçok birimi bir arada barındıran kompleks yapı, bütüncül bir endüstri yerleşkesi olarak tasarlandı.
Kuruluş Süreci ve Gelişim Dönemi
Ankara’daki ilk elektrik girişimleri 1925 yılında Bentderesi’nde küçük ölçekli bir santral ile başladı. Ardından 1926’da Ankara Çimento Fabrikası civarında Alman şirketlerinin ortaklığıyla yeni bir santral kuruldu.
24 Mart 1927’de imzalanan imtiyaz anlaşmasıyla birlikte Ankara’nın elektrik ve havagazı işletmesi Alman konsorsiyumuna verildi. Proje kapsamında kısa sürede büyük bir üretim altyapısı kurulması hedeflendi.
Maltepe Havagazı Fabrikası’nın inşası, A.E.G. Elektrik Şirketi tarafından Werner Issel’in mimarlığında gerçekleştirildi. Elektrik santrali ve bacalar 1928’de tamamlanırken, havagazı fırınları 1929 yılında devreye alındı.
Teknik Yapısı ve Endüstriyel Önemi
Tesis içerisinde gazometreler, elektrik santrali, havagazı ocak dairesi, yakıt tankları, silo, atölyeler ve depolar gibi farklı birimler vardı. Aynı zamanda işçi lojmanları, yemekhane ve cami gibi sosyal alanlar da yerleşke içinde bulunuyordu. Bu yönüyle Maltepe Havagazı Fabrikası, yalnızca bir üretim tesisi değil, kendi kendine yeten bir sanayi kampüsü niteliği taşıyordu.
Kamulaştırma, Kapanış ve Yıkım Süreci
1942 yılında tesis kamulaştırılarak 'Ankara Elektrik ve Havagazı İşletme Müessesesi' adını aldı. 1982’de elektrik üretimi TEK’e devredildi. Doğalgaz kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte 1990 yılında havagazı üretimi tamamen sona erdi.
Aynı yıl yıkım kararı alınan yapı için süreç başlatıldı. Ancak 1991’de Kültür Bakanlığı tarafından taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edildi. Buna rağmen 2006 yılında tescil kararı kaldırıldı ve Maltepe Havagazı Fabrikası Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından yıkıldı.
Yıkım kararı, sanayi mirası açısından önemli bir kaybın yaşandığı yönünde eleştirilere neden oldu. TMMOB Mimarlar Odası başta olmak üzere çeşitli kurumlar sürece tepki gösterdi.
Tarihi fabrikanın bulunduğu alanda daha sonra sabit bir işporta pazarı oluşturuldu. Bugün Maltepe Havagazı Fabrikası, Ankara’nın endüstriyel geçmişine dair en çok tartışılan ve en çok özlenen yapılardan biri olarak anılıyor.
Ankara'dan son dakika haberleri için bizi takip edin!
