Tarımsal üretimin doğası gereği ekim dönemi ile hasat dönemi arasında uzun bir zaman dilimi bulunur. İktisat literatüründe Örümcek Ağı Teoremi olarak adlandırılan bu olgu, çiftçilerin gelecek döneme ilişkin üretim kararlarını cari dönemin fiyatlarına bakarak vermelerinden kaynaklanır. Bir yıl fiyatı yüksek olan bir ürünü tüm çiftçilerin bir sonraki sezon aynı anda ekmesi, hasat zamanında piyasada aşırı arz yaratarak fiyatların çökmesine yol açar. Ertesi yıl üretimin durması ise bu kez kıtlık ve fiyat patlaması yaratır. Bu fiyat dalgalanması döngüsü, çiftçinin gelir öngörülebilirliğini ortadan kaldırarak üretim sürekliliği kırar.

Ekosisteme Hapsolan Müşteri: Lock-in Etkisi
Ekosisteme Hapsolan Müşteri: Lock-in Etkisi
İçeriği Görüntüle

İthal Girdi Baskısı

Gübre, mazot, tarımsal ilaç, tohum ve sulama elektriği gibi temel girdilerin uluslararası emtia ve döviz kuruna endeksli olması, çiftçinin üretim maliyetlerini katlar. Buna karşılık, ürünün tarladan çıktığı anda tazeliğini kaybetme riski, depolama ve lisanslı depoculuk imkânlarının yetersizliği çiftçiyi ürününü hemen elden çıkarmaya zorlar. Fiyat belirleme gücü bulunmayan üretici, ürününü maliyetinin altına tüccara bırakmak zorunda kalarak özsermaye erimesi ve borç sarmalı ile yüz yüze kalır.

Tedarik Zinciri Marjları ve Tarladan Rafa Fark

Çiftçinin tarlada düşük fiyatlara elden çıkardığı gıdanın tüketicinin önüne market rafında katlanmış fiyatlarla gelmesi, tedarik zincirindeki aksaklıklardan kaynaklanmaktadır. Tarladan çıkan ürünün toplayıcı, aracı, hal, soğuk hava deposu, nakliye ve perakende zinciri aşamalarından geçerken her adımda eklenen kâr marjları ve lojistik kayıplar aradaki fiyat farkını uçurmaktadır. Toplam katma değerden asıl payı üretimi yapan çiftçi değil, zincir boyunca el değiştiren aracı mekanizmalar alıyor.

Sürekli zararına üretim yapmak zorunda kalan ve borçlanan çiftçi toprağını terk etmesi ve tarımsal nüfusun yaşlanması, gıda sektöründe risk yaratır. Üreticinin tarladan çekilmesi, gıda arzını daraltarak gıda enflasyonunu kronikleştirmekte ve dışa bağımlılığı artırır. Tarımsal üretimin sürdürülebilirliğini sağlamak adına doğrudan girdi destekleri, taban fiyat güvencesi, güçlü tarımsal kooperatifçilik ve tedarik zincirindeki aracı maliyetlerini azaltacak Hal Kanunu reformları yapılmalıdır.

Muhabir: Ceyda BOZDAĞ