Ekonomide genel kural, bir ürünün fiyatı yükseldiğinde ona olan talebin azalması. Ancak lüks otomobiller, pahalı saatler, mücevherler ve bazı tasarım ürünlerinde bu ilişki her zaman aynı şekilde işlemiyor.
Fiyatın yükselmesi, bazı tüketiciler için ürünü daha ulaşılmaz ve dolayısıyla daha değerli hale getirebiliyor. Ekonomide Veblen Etkisi olarak adlandırılan bu durum, adını Amerikalı ekonomist Thorstein Veblen’den alıyor. Veblen, insanların bazı ürünleri yalnızca kullanım amacıyla değil, sahip oldukları sosyal konumu göstermek için de tükettiğine dikkat çekiyor.
Fiyat Arttıkça Değer Algısı da Değişiyor
Veblen etkisinde ürünün yüksek fiyatı, yalnızca ödenmesi gereken bir miktar olmaktan çıkıp ürünün özelliğinin bir parçası haline geliyor.
Örneğin aynı işlevi gören iki saatten birinin çok daha pahalı olması, bazı tüketiciler açısından dezavantaj olarak görülmeyebiliyor. Aksine yüksek fiyat, ürünün daha özel veya prestijli olduğu düşüncesini güçlendirebiliyor.
Bu nedenle lüks markalar için fiyat yalnızca maliyetleri karşılayan bir unsur değil, ürünün nasıl algılandığını belirleyen araçlardan biri de olabiliyor. Yapılan araştırmalar, özellikle lüks ürünlerde fiyat artışının talebi bazı koşullarda artırabildiğini gösteriyor.
Her Pahalı Ürün Veblen Ürünü Değil
Burada önemli bir ayrım bulunuyor. Bir ürünün pahalı olması tek başına Veblen etkisi yarattığı anlamına gelmiyor.
Bir ürünün fiyatı yükseldiğinde satışları düşüyorsa klasik arz-talep ilişkisi devam ediyor. Veblen etkisinden söz edilebilmesi için yüksek fiyatın, belirli tüketiciler açısından ürünü daha çekici hale getirmesi gerekiyor.
Üstelik bu etkinin her üründe ve her tüketicide aynı şekilde ortaya çıkmadığı da belirtiliyor. 2021 yılında sekiz farklı deney üzerinden yapılan bir çalışma, Veblen etkisinin lüks ürünlerde görülebildiğini ancak ürünün türüne ve satın alma nedenine göre değiştiğini ortaya koydu.
Ürün Değil, Statü Satın Alınıyor
Veblen etkisinin merkezinde tüketimin sosyal yönü bulunuyor. Bazı ürünler, sahiplerine sağladığı kullanım kolaylığından çok çevreye verdiği mesaj nedeniyle tercih edilebiliyor.
Bu nedenle sınırlı sayıda üretilen bir çanta, pahalı bir saat veya yüksek fiyatlı bir otomobil yalnızca bir eşya olarak görülmeyebiliyor. Ürünün nadirliği, markası ve fiyatı birlikte onun statü göstergesine dönüşebiliyor.
Veblen Etkisi, ekonomideki klasik 'fiyat yükselirse talep düşer' kuralının her durumda aynı şekilde işlemediğini gösteren örneklerden biri. Ancak bu durum, her fiyat artışının satışları artıracağı anlamına da gelmiyor, etkinin özellikle statü ve prestij taşıyan ürünlerle sınırlı kalması bekleniyor.
