Günlük hayatta yaptığımız az maliyetli alışverişlerde kâğıt para kullanırız. Daha büyük harcamalarda ise genellikle banka kartlarını veya internet bankacılığını kullanarak transfer yapmayı tercih ederiz. Bu işlemlerde fiziksel bir para el değiştirmez. Sadece alıcının ve satıcının banka hesaplarındaki rakamlar değişir. Banka hesaplarımızda dijital olarak tutulan bu rakamlara "kaydi para" denir.
Para Şekil Değiştiriyor
Kaydi para ve nakit para aslında birbirinin tamamlayıcısıdır. Bankadan nakit çektiğinizde kaydi paranız kağıt paraya dönüşür. Elinizdeki nakit parayı bankaya yatırdığınızda ise paranız tekrar kaydi para haline gelir. Bu süreçte aslında yeni bir para üretilmez. Sadece paranın biçimi kâğıttan dijitale dönüşür.
Bankalar Kaydi Parayı Nasıl Yaratır?
Kaydi paranın oluşmasında en temel yol bankaların kredi vermesidir. Bir kişi araba almak için kredi çektiğinde banka bu tutarı o kişinin hesabına aktarır. Kişi artık bu parayı harcayabilir ve satıcının hesabına gönderebilir. Bu işlemle birlikte sistemdeki toplam para miktarı artmış olur. Bankalar kredi verdikçe kaydi para dolaşım sistemine dahil olur.
Bankalarla yapılan varlık alım satımları da kaydi parayı artırır. Örneğin, elinizdeki bir hisse senedini bankaya sattığınızda banka ödemeyi sizin hesabınıza yapar. Bu işlemle hesabınızdaki rakam büyür. Piyasadaki kaydi para miktarı da yükselir. İnsanlar her gün bankalardan borç alıp borç ödedikçe bu dijital para miktarı sürekli olarak değişir.
Kaydi Para Sınırsız mı?
Bankalar istedikleri kadar kaydi para yaratamazlar. Bu durumu sınırlayan bazı önemli kurallar vardır. Öncelikle faiz oranları bu konuda belirleyici bir rol oynar.
Müşteriler kredi çekerken faiz oranlarına bakar. Bankalar ise verdikleri kredinin geri ödenip ödenmeyeceğini hesaplar. Bir banka başka bankalara olan borçlarını ödemek için Merkez Bankası'ndan borç aldığında bu ona bir faiz yükler. Faiz oranları yükseldikçe bankalar daha az kredi verir bu sebeple daha az kaydi para oluşur.
Ek olarak bankalar yaptıkları işlemlerde devletin koyduğu kurallara uymak zorundadır. Bu kurallar bankaların ne kadar kaydi para yaratabileceğini sınırlandırır.
