Bir problemi ortadan kaldırmak için insanlara ödül vermek ilk bakışta etkili bir yöntem gibi görünüyor. Ancak ödülün nasıl verildiği, insanların davranışını da değiştirebiliyor. Kobra Etkisi, tam olarak bu noktada ortaya çıkıyor.
Adını Hindistan’daki Bir Olaydan Alıyor
Kavramın adı, Britanya yönetimindeki Hindistan’da anlatılan bir olaydan geliyor. Delhi’de kobra yılanlarının sayısını azaltmak isteyen yönetim, öldürülen her yılan için para ödülü vermeye başlıyor.
İlk dönemde uygulama işe yarıyor. Ancak daha sonra bazı kişilerin kobraları öldürmek yerine yetiştirerek ödül almaya başladığı fark ediliyor. Yönetim ödülü kaldırınca yetiştirilen yılanlar serbest bırakılıyor ve sorun daha da büyüyor.
Hikayenin tarihsel ayrıntıları farklı kaynaklarda değişse de 'Kobra Etkisi' adı, bir teşvikin hedeflenen davranışın yerine farklı bir davranışı kazançlı hâle getirmesi fikrini anlatmak için kullanılıyor.
Ödül Davranışı Değiştiriyor
Benzer durum günümüzde de farklı alanlarda görülebiliyor. Çalışanları yalnızca satış sayısına göre ödüllendiren bir şirket, satışın kalitesinden çok rakamı artırmaya yönelik davranışlarla karşılaşabiliyor.
Aynı durum kamu politikalarında da ortaya çıkabiliyor. Bir hedef yalnızca ölçülebilen bir rakama bağlandığında, sistemde yer alan kişiler asıl sonuçtan çok o rakamı yükseltmeye veya düşürmeye odaklanabiliyor.
Bu nedenle ekonomi ve yönetim alanında teşviklerin yalnızca 'ne kadar ödül verileceği' üzerinden değil, ortaya çıkaracağı davranışlar üzerinden de değerlendirilmesi gerekiyor.
İyi Tasarlanmış Teşvik Önem Taşıyor
Kobra Etkisi'nin asıl dikkat çektiği nokta burada. Bir uygulamanın amacı iyi olsa bile sonuç, kurulan sistemin insanları hangi davranışa yönlendirdiğine bağlı olabiliyor.
Bu yüzden ekonomide teşvik politikaları hazırlanırken yalnızca hedeflenen sonuç değil, insanların bu hedefe ulaşmak için hangi yolları seçebileceği de hesaba katılıyor.
