Ekonomi kamuoyunda piyasa hakimiyeti ve tekelcilik denildiğinde genellikle akla tek bir satıcının piyasaya hükmettiği tekel (monopol) yapısı gelir. Ancak madalyonun diğer yüzünde, en az tekel kadar yıkıcı olabilen başka bir piyasa aksaklığı yatmaktadır. Piyasada çok sayıda üretici/tedarikçi bulunmasına rağmen alım yapan tek veya dominant tek bir alıcının bulunması.
İktisat literatüründe monoson olarak adlandırılan bu durum, ürettiği malın neredeyse tamamını dev bir zincir mağazaya, otomotiv ana sanayisine ya da küresel bir markaya satan yan sanayi ve imalat şirketlerinin kaderini o tek alıcının iki dudağının arasına teslim etmelerine neden olmaktadır.
Serbest piyasada fiyat arz ve talep dengesine göre oluşurken, monopson piyasasında alıcı şirket fiyat koyucu haline gelir. Tedarikçi şirketler ise alıcının dikte ettiği fiyatı kabul etmek zorunda kalan pasif birer fiyat kabulleniciye dönüşür. Üretici firma kapasitesinin yüzde 70-80 gibi büyük bir bölümünü tek bir dev müşteriye ayırdığında, zamanla o müşteriden bağımsız hareket etme ve başka pazarlara açılma esnekliğini kaybeder.
Kar Marjı Erimesi ve Tek Sözleşme ile Gelen İflas
Alıcının fiyatları sürekli aşağı çekmesi, tedarikçinin kar marjını eritir. Kar edemeyen şirket yenilikçi yatırımlara ve Ar-Ge'ye kaynak ayıramayarak teknolojik olarak geride kalır. Tedarikçinin tüm üretim hattını ve yatırımlarını o tek dev müşterinin standartlarına göre kurgulaması, sözleşmenin aniden feshedilmesi durumunda şirketi iflasa sürükler. Müşteriyi kaybetmek, şirket için faaliyetin tamamen durması anlamına gelir.
Özetlemek gerekirse monopson gücü, tedarik zincirlerinde gücün tek taraflı olarak alıcıda toplanmasına ve üreticilerin karsızlığa mahkum edilmesine yol açar. Şirketlerin sürdürülebilir bir büyüme yakalayabilmesi için tek bir müşterinin konforuna kapılmadan müşteri portföylerini çeşitlendirmeleri ve kendi pazarlık güçlerini inşa etmeleri gerekmektedir.
