Tüketici teorisine göre, bir malın fiyatının diğer mallara kıyasla tırmanması durumunda tüketiciler, nispi olarak daha pahalı hale gelen üründen vazgeçerek benzer ihtiyacı karşılayan daha uygun fiyatlı alternatiflere yönelmektedir. Bu durum iktisat literatüründe ikame etkisi olarak tanımlanmaktadır. Gıda, temizlik ve kişisel bakım ürünlerinde fiyatların yükselmesi, tüketicilerin nispi fiyat avantajı sunan ikame ürünlere kaymasına yol açmaktadır. Bu süreçte marka tercihlerinin esnekleşmesi, perakende raflarındaki satış dengelerini değiştirmektedir.
Satın Alma Gücünün Kaybı
Enflasyonist ortamda ürün fiyatlarının genel düzeyindeki yükseliş, nominal gelir sabit kalsa dahi tüketicinin reel satın alma gücünü azaltmaktadır. İktisat teorisinde gelir etkisi olarak adlandırılan bu durum, bireylerin toplam tüketim bütçelerini daha sıkı bir disiplinle yönetmelerini zorunlu kılmaktadır. Tüketicilerin gelir düzeyindeki gerilemeye bağlı olarak harcama kalıplarını değiştirmesi pahalı markalı ürünler yerine zincir marketlerin kendi adlarına ürettirdiği özel markalı ürünleri daha güçlü bir ikame seçeneği haline getirmektedir. Bir malın düşük mal olarak nitelendirilebilmesi için gelir arttıkça talebinin düşmesi (negatif gelir esnekliği) gerekirken market markaları temel olarak ulusal markaların daha erişilebilir ikamesi işlevini görmektedir.
Tüketicilerin zorunlu harcama kalemlerini karşılayabilmek adına bütçe odaklı ikamelere yönelmesi, tüketim sepetinin niteliksel yapısında belirgin bir değişime neden olmaktadır. Yüksek fiyatlı ve markalı ürünlerin yerini daha uygun fiyatlı ikamelerin alması, harcama tutarı aynı kalsa dahi hanehalkının ürün çeşitliliğinden elde ettiği toplam faydayı etkilemektedir. Aynı tüketim sepetini korumak için daha fazla kaynak ayrılması ya da içerik kalitesinden ödün verilmesi, tüketicilerin reel refah seviyelerinin gerilediğini gösterir.





