İnternetin yaşamımızda yer etmesiyle beraber meydana gelen ve bilgiye kolay erişimin hafızayı zayıflatması olarak açıklanan "Google Etkisi", yapay zeka teknolojilerinin hız kazanmasıyla birlikte yeni bir boyuta taşınmıştır. Günümüzde bilgiyi hatırlama süreci olmanın yanı sıra, düşünme ve analiz etme kabiliyeti de dijital araçlara devredilmektedir. Uzmanlar, zihinsel süreçlerin makinelere aktarılmasının bilişsel teslimiyet biçiminde adlandırılan bir zihinsel tembelliğe neden olabileceği konusunda önemli uyarılarda bulunmaktadır.
Google Etkisinden Dijital Amneziye Uzanan Süreç
Yaklaşık yirmi yıl önce teknolojiye aşırı bağımlılığın bilişsel süreçleri zarara uğratabileceği görüşüyle ortaya çıkarılan dijital demans kavramı, modern araştırmalarla farklı bir yöne taşınmıştır. Yapılan değerlendirmeler, genel bilişsel bozulma yerine mekansal hafıza ve hatırlama isteği üzerinde yoğunlaşan bir zayıflamaya sebebiyet vermektedir. Arama motorlarıyla her an erişilebilir olan bilgiyi beyin, uzun süreli hafızaya kaydetme gereği duymaz. Bu durum, günlük hayatta en yakınlarımızın telefon numaralarını bile hatırlayamama sonucunu ortaya çıkaran dijital amneziyi artırmaktadır.
Yapay zeka teknolojileri, Google etkisinden farklı olarak bilgiye ulaşmanın yanı sıra, fikrin kendisini de üretir. Bir yazının taslağı, bir sunumun kurgusu veya bir problemin çözümü zahmetsizce makine tarafından aktarılmaktadır. Bununla beraber bilişsel gelişim için gereksinim duyulan ana unsur, ortaya çıkan nihai üründen öte o ürüne ulaşırken harcanan düşünme emeği biçiminde tanımlanmaktadır. Zihnin zorlanması ve hata yaparak doğruya ulaşma aşaması tamamlanamadığında, zihinsel kaslar güçlenmek yerine zayıflama tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
Eleştirel Düşüncede Bilişsel Teslimiyet Tehlikesi
Süregelen çalışmalar, yapay zekayı yoğun biçimde kullanan kişilerin eleştirel düşünme testlerinde daha düşük performans gösterdiğini ortaya çıkarmaktadır. Bilişsel teslimiyet şeklinde belirtilen bu eğilim, kullanıcıların yapay zeka hatalı bir cevap sunduğunda dahi kendi sezgilerine güvenmek yerine makinenin yanıtını doğru kabul etmesiyle somutlaşmaktadır. Özellikle konuya yönelik derinlemesine bilgisi bulunmayan kullanıcılar, makinenin kendinden emin ve düzgün bir dille aktardığı hatalı bilgileri sorgulamadan algılayarak kendi yargı yetilerini geri plana itmektedir.
