Korku filmlerinin ürpertici tınılarından modern rock müziğin deneysel tonlarına kadar geniş bir çerçevede kendine yer bulan Theremin, icadının üzerinden geçen bir asra karşın dünyanın en ilginç müzik aleti olma özelliğini sürdürmektedir. Rus bilim insanı Lev Sergeyeviç Termen (Leon Theremin) tarafından 1920’de icat edilen bu aygıt, fizik ve sanatın kesiştiği alanda teknolojik bir devrim olarak değerlendirilmektedir.
Bir fizikçi ve viyolonsel sanatçısı olan Termen, elektriksel titreşimler üzerine araştırma yaparken ellerinin bir osilatöre yaklaştığında ses çıkardığını tespit etti. Fiziksel temasa ihtiyaç duymayan bu aygıt, üzerinde yer alan iki anten sayesinde çalışmaktadır. Dikey anten sesin perdesini (tiz/bas), yatay anten ise sesin boyutunu kontrol etmektedir. Müzisyenin ellerini bu elektromanyetik alanda hareket ettirmesiyle meydana gelen fütüristik tınılar, enstrümanın 1920’lerde gelecekten gelen ses olarak yorumlanmasına neden oldu.
Lenin’den Einstein’a Uzanan Küresel İlgi
Theremin, kısa zaman içerisinde Sovyetler Birliği’nden Amerika Birleşik Devletleri’ne kadar uzanan bir fenomene dönüştü. 1922 yılında Lenin’e özel bir gösteri oluşturan Termen, 1927’de New York’a taşınarak kentin sanatsal elitleri arasında yer aldı. Bu süreçte stüdyosunun müdavimleri arasında gösterilen ünlü fizikçi Albert Einstein ile müzik teorisi ve geometri üzerine çalışmalar yaptı. RCA şirketi tarafından seri üretimi yapılan enstrüman, her ne kadar "herkesin çalabileceği kadar kolay" olarak pazarlansa da, fiziksel bir referans noktası bulunmaması sebebiyle dünyanın çalması en zor çalgılarından biri olarak kayıtlara geçti.
Müzisyenlikten Sovyet Casusluğuna: Dinleme Cihazlarının Öncüsü
Lev Termen’in yaşamı, 1938’de aniden Rusya’ya dönmesiyle dramatik bir yön değiştirdi. Sovyetler Birliği’nde şüpheli ilan edilerek gulag çalışma kamplarına gönderilen Termen, zekası sayesinde gizli laboratuvar sistemine (sharashka) dahil edildi. Burada casusluk teknolojileri üzerine çalışan Termen, ABD büyükelçisinin odasında yedi yıl fark edilmeden kalan "The Thing" adlı dinleme cihazını geliştirdi. Günümüzde modern kredi kartlarında ve anahtar sistemlerinde kullanılan RFID (radyo frekanslı tanımlama) teknolojisinin temelleri, Termen’in Soğuk Savaş döneminde tasarladığı bu casusluk düzeneklerine dayanmaktadır. Lev Termen, 1993 yılında 100 yaşında yaşamını yitirmiş olsa da adı verdiği enstrüman popüler kültürde yaşamaya devam etmektedir.
Beach Boys’un "Good Vibrations" parçasından Led Zeppelin’in performanslarına kadar pek çok kayıtta kullanılan Theremin, bilimkurgu sinemasının UFO ve hayalet seslerinin de ana kaynağı olmuştur.
