Geleneksel iktisat teorisinin temelini oluşturan Homo economicus (rasyonel insan) varsayımı, bireylerin önlerindeki tüm seçenekleri eksiksiz değerlendirip kendi faydalarını en üst seviyeye çıkaracak kararları aldığını kabul eder. Ancak gerçek yaşamda insan zihni erteleme eğilimi, sınırlı bilgi işleme kapasitesi ve bilişsel önyargılar nedeniyle çoğu zaman rasyonellikten uzak tercihler yapar.
Bu noktada, 2017 Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Richard Thaler ve hukuk uzmanı Cass Sunstein'ın geliştirdiği Dürtme Teorisi, insanları yasaklar koyarak veya yüksek maddi cezalar yükleyerek değil karar verme ortamını ufak dokunuşlarla daha rasyonel seçimlere yönlendirmenin mümkün olduğunu ortaya koydular.
Dürtme Teorisi Nedir?
Dürtme, bireylerin ekonomik teşviklerini radikal biçimde değiştirmeksizin veya hiçbir seçeneği yasaklamaksızın, davranışlarını tahmin edilebilir şekilde olumlu yönde değiştiren müdahaleleri ifade etmektedir.
İnsan zihni karmaşık kararlar alırken kolaycı davranma ve eylemsizliğe yenik düşme eğilimindedir. Hiçbir şey yapmamak veya mevcut durumu korumak çoğu zaman tercih edilen seçenektir. Dürtme politikaları bu durumu varsayılan seçenekler mekanizmasıyla avantaja çevirir. Örneğin bireysel emeklilik sisteminde, çalışanlar işe başladıklarında doğrudan emeklilik planına dahil edilirler ancak diledikleri zaman ayrılma hakkına sahiptirler. Rasyonel olarak sisteme sonradan girmekle çıkmak aynı maliyete sahip görünse de varsayılan seçeneğin "sisteme dahil olmak" şeklinde kurgulanması tasarruf oranlarında ve sistemde kalma sürelerinde artışlar sağlamıştır.
İnsanların sosyal birer varlık olarak toplumun ve akranlarının davranışlarından etkilenmesi, kamu politikalarında da maliyetsiz sonuçlar doğurmaktadır. Guatemala'da vergi borcu olan vatandaşlara gönderilen hatırlatma mektuplarına "Ülkedeki vatandaşların yüzde 65'ten fazlası vergisini ödedi" ifadesi eklendiğinde, vergi ödeme oranlarında yaklaşık yüzde 43'lük bir artış sağlanmıştır. İnsanlar toplumun çoğunluğunun kurallara uyduğunu gördüğünde bu sosyal norma uyum sağlama refleksi göstermektedir.
Dürtme teorisi, devletlerin ve kurumların amaçlarına ulaşması için her zaman sert yasaklara, katı mevzuatlara veya yüksek bütçeli teşviklere ihtiyaç duymadığının kanıtıdır. İnsan doğasının bilişsel özelliklerini ve duygusal yapısını dikkate alan küçük ve akılcı hareketler hem bireysel özgürlükleri korumakta hem de toplumsal refahı düşük maliyetlerle artırmaktadır.
