Akşam eve yürürken yanan sokak lambasının ışığından yararlanıyoruz ama bunun için lambanın başına gidip ödeme yapmıyoruz. Aynı durum bir parkın aydınlatmasında, bazı kamu yollarında veya ulusal savunma hizmetlerinde de geçerli. Peki herkesin kullandığı bu hizmetlerin parasını kim ödüyor?
Ekonomide kamu malı, insanların kullanımının birbirini engellemediği ve kişilerin hizmetten dışlanmasının zor olduğu malları ifade ediyor. Bu özellikler, kamu mallarının neden çoğunlukla piyasadaki ürünler gibi tek tek satılmadığını açıklıyor.
Bir Kişinin Kullanması Diğerine Engel Olmuyor
Sokak lambasının ışığından bir kişinin yararlanması, yanından geçen başka birinin de aynı ışıktan faydalanmasını engellemiyor. Ekonomide buna rakipsizlik deniyor.
Bir ekmekte ise durum farklı. Bir kişi ekmeği tükettiğinde aynı ekmekten başka birinin yararlanması mümkün değildir. Kamu mallarını özel mallardan ayıran temel özelliklerden biri bu fark.
“Ben Kullanmıyorum” Demek Mümkün Mü?
Sokak aydınlatmasında ikinci önemli özellik dışlanamama. Bir kişinin vergi ödemediği gerekçesiyle yalnızca onun geçtiği kaldırımı karartmak pratik olarak mümkün değildir.
Bu nedenle kamu malından yararlanan herkesin doğrudan ödeme yapmasını sağlamak zor. Hizmetin finansmanı çoğunlukla vergiler ve kamu bütçesi üzerinden karşılanıyor.
Piyasa Neden Tek Başına Yeterli Olmayabilir?
Bir şirket sokak lambası kurup her geçen kişiden ücret almaya çalışsaydı, kimin ne kadar ışık kullandığını ölçmek ve ödeme yapmayanları hizmetten çıkarmak oldukça zor olurdu.
Bu nedenle bazı hizmetlerin özel şirketler tarafından yalnızca kullanıcıdan alınan ücretlerle sunulması ekonomik açıdan verimli olmayabilir. Kamu, burada hizmetin finansmanını toplumsal kaynaklarla sağlayabiliyor.
Her Ortak Kullanılan Şey Kamu Malı Değil
Bir şeyin herkes tarafından kullanılabilmesi onu otomatik olarak kamu malı yapmıyor. Örneğin ortak kullanılan bir balıkçılık alanında bir kişinin avladığı balık, başkasının kullanabileceği miktarı azaltıyor.
Bu nedenle ekonomide kamu malı, ortak kaynak ve özel mal gibi farklı kategoriler bulunuyor. Ayrım, esas olarak kullanımın birbirini engelleyip engellememesi ve insanların hizmetten dışlanıp dışlanamaması üzerinden yapılıyor.
Sokak Lambası Ekonominin Önemli Bir Örneği
Sokak lambası ilk bakışta sıradan bir belediye hizmeti gibi görünüyor. Ancak arkasında ekonominin temel sorularından biri bulunuyor. Herkesin yararlandığı bir hizmetin bedeli nasıl karşılanmalı?
Kamu malları kavramı, neden bazı hizmetlerin marketteki bir ürün gibi tek tek satılmadığını ve vergilerin bu hizmetlerin finansmanında neden kullanıldığını anlamanın temel yollarından birini oluşturuyor.
