Kızılay bölgesinin ticaret merkezi haline gelmesiyle yükselen ve bir dönemin lüks tüketim adresi olan tarihi pasajlar kentin toplumsal belleğini günümüze taşıyor.
Pasaj Kavramının Tarihsel ve Etimolojik Kökenleri
Mekanları toplumsal koşullar biçimlendirir; karşılıklı olarak, mekanlar da toplumsal yapıyı etkiler. Pasajlar, ticaret işlevlerinin artmasıyla ilk kez 18. yüzyılda Batı’da ortaya çıkmıştır. Etimolojik olarak Fransızca "passage" sözcüğü, ilk kez 13. yüzyılda yol veya geçit anlamında, 1610’da ise bir binadaki koridor anlamında kullanılmıştır. Latincede "passus" sözcüğü adım anlamındadır ve başı ile sonu olan bir mekanı tanımlamaktadır. İngilizcede "arcade" sözcüğü ise kemerli bir bina veya galeri, dükkanlar arasında kemerli geçiş yolu anlamını taşımaktadır.
19. Yüzyılın Lüks Ticaret Merkezlerinden Günümüze
Pasajlar, ekonomik, politik, sosyal ve teknolojik gelişmelerin sonucunda ortaya çıkan 19. yüzyıl ticaret mekanlarıdır. Büyük mağazaların öncüleri olan pasajlar, üst ve orta sınıfın mekanları olarak bilinmektedir. Lüks malların ticaret merkezleri olan bu alanlarda özel iç mekan düzenlemeleri yapılmış ve ilgi çekici vitrinler hazırlanmıştır. Pasajların ortaya çıkışında iki ana neden öne çıkmaktadır: Tekstil ticaretindeki yoğunlaşma ile demir ve camın yapı malzemesi olarak kullanılmaya başlanması. Paris sokaklarının kirliliğinden ve tehlikesinden kaçmak isteyen kentliler için bu mekanlar, rahat gezilebilecek güvenli kamusal alan gereksinimini karşılamıştır.
Ankara’da Pasaj Dönemi ve Kızılay’ın Yükselişi
Ankara kentinde ilk pasajların ortaya çıktığı dönem 1950’li yıllardır. 1952 yılında Yenişehir’in kent merkezi ilan edilmesinin ardından, zemin ve bodrum katlarının pasaj olarak düzenlendiği yeni yapılaşmalar oluşmuştur. 1954 yılında yapılan ve Ankara’nın ilk pasajı olan Kocabeyoğlu Pasajı ile 1955 tarihli Bulvar Pasajı bu dönemin öncüleridir. 1960 ve 1970 yılları arasında Atatürk Bulvarı, Meşrutiyet Caddesi, Mithatpaşa Caddesi ve Gazi Mustafa Kemal Bulvarı üzerindeki çoğu bina yıkılmış ve yerlerine alt katları pasaj olarak kullanılan çok katlı binalar yapılmıştır. Kat Mülkiyeti Yasası ve Bölge Kat Nizamı planları ile Bulvar üzerindeki apartmanların zeminindeki kafeler ve dükkanlar hızla pasajlara dönüşmüştür.
Amerikan Pazarı ve Kültürel Dönüşüm
1950’li yıllar ve sonrasında Kızılay’da sosyal ve eğlence mekanlarının sayısı hızla artmıştır. Marshall yardımının etkisiyle Amerikan hayat tarzı gündelik hayata yerleşmiş; 1961’de Öztuğ Pasajı ve 1963’te Lale Pasajı, "Amerikan Pazarı" olarak adlandırılmıştır. Bu pasajlarda yurt dışından getirilen lüks tüketim malları satılmış ve bu durum Kızılay’ı Ulus’tan ayıran temel farklardan biri olmuştur. Kızılay üst ve orta gelir grubuna hitap ederken, Ulus daha düşük gelir gruplarına yönelik ticaretin merkezi kalmıştır.
Yayalaştırma Hamleleri
1970’li yıllarda Sakarya, Selanik ve Tuna Caddeleri; 1982 yılında ise İzmir ve Yüksel Caddeleri trafiğe kapatılarak yayalaştırılmıştır. Bu caddelerde inşa edilen Soysal, Amerikan, Menekşe pasajları ile Moda Çarşısı gibi mekanlar Yenişehir’in ticari dokusunu pekiştirmiştir. Onur Çarşısı 32 bin metrekarelik alanıyla bölgenin en büyük pasajı olurken, Zafer Çarşısı kamu mülkiyetindeki tek örnek olarak öne çıkmaktadır. 1980 sonrası küreselleşme ve AVM kültürünün yükselişiyle Kızılay bölgesi prestijini korumaya çalışmış, pasajlar ise birer "hafıza mekanı" olarak varlığını sürdürmeyi başarmıştır.
Ankara’nın kentsel gelişim serüveninde pasajlar, sadece ticari birer birim değil, aynı zamanda kentsel belleğin en güçlü temsilcileri olarak önemini koruyor.
Ankara'dan son dakika haberleri için bizi takip edin!
