Astronomik saatler, zamanı göstermenin yanı sıra Ay’ın evreleri, gezegenlerin konumları, Zodyak burçları ve takvim bilgileri gibi gökyüzüne ilişkin pek çok konuda bilgiyi kullanıcıya sunar. İlk örnekleri 14. yüzyıla kadar uzanan bu saatler, dönemin jeosantrik yani dünya merkezli evren modeline uygun olarak tasarlanmıştır. Bu modelde dünya evrenin merkezi kabul edilir ve Güneş, Ay ve gezegenler onun etrafında dönerdi.
Günümüzde heliosentrik olarak bilinen Güneş merkezli sistem geçerliliğini sürdürse de astronomik saatler, eski modele uygun olarak üretim süreci sürdürüldü. Bunun temel sebebi, dünya üzerinden bakıldığında Güneş’in bizim etrafımızda hareket ediyormuş gibi görünmesi olarak belirtilmektedir.
Prag Örneği
Prag’da bulunan ünlü astronomik saat, her gösterge kendi işleviyle öne çıkmaktadır. Tropik dönenceleri, ekvator ve ekliptikler değişmeyen referans noktalarıdır. Zodyak ve Ay’ın hareket çizgisi gibi göstergeler ise değişken veriler sunar. Güneş göstergesi, Roma rakamlı kadranda modern zamanı, dışta yer alan kadranında ise eski Çek zamanını ifade eder. Gündüz, gece ve alacakaranlık bölümleri, yarım ay ve koyu daire ile kadranda belirtilmiştir. Bu göstergeleri inceleyerek günün saatini ve alacakaranlık süresini kavramak mümkündür.
Mevsimler ve Burçlar
Güneş göstergesinin Zodyak üzerinde yer alan konumu, burçları ve mevsimleri belirlemek için elverişlidir. Koç, Boğa ve İkizler ilkbaharı, Yengeç, Aslan ve Başak yazı, Terazi, Akrep ve Yay sonbaharı, Oğlak, Kova ve Balık ise kışı ifade eder. Ay göstergesi, Ay’ın evrelerine ilişkin bilgi verir. Ay ve Güneş, göstergeleri birbirine yaklaştığında tutulma olasılığı artarken, uzaklaştıklarında ise bu ihtimal ortadan kalkar.
Astronomlar ve Astrologlar için Bir Araçtı
14. yüzyıla uzanan dönemde astroloji ve astronomi bir arada değerlendirildiği için astronomik saatler, sadece zamanı takip etmek için değil, yıldızların ve gezegenlerin pozisyonlarını incelemek için de kullanılıyordu.
Yıldız zamanı ve Zodyak birlikte analiz edilerek gökyüzünde hangi yıldızların göründüğü, Güneş’in yörüngesi üzerindeki konumu ve gün dönümlerine ne kadar zaman kaldığı tespit edilebiliyordu. Bu bilgiler, teleskop ayarları, ibadet saatlerinin planlanması ve günlük rutinlerin planlanmasında da kritik bir işlev görüyordu.
