Bir işveren çalışanından şirket için en iyi sonucu beklerken çalışan daha az çabayla aynı ücreti almak isteyebilir. Benzer şekilde bir ev sahibi emlakçısının en yüksek fiyatı bulmasını isterken emlakçı satışı bir an önce tamamlamayı tercih edebilir.
Ekonomide bir tarafın kendi adına karar verme yetkisini başka bir tarafa bırakması ve tarafların çıkarlarının tam olarak örtüşmemesi principal-agent sorunu olarak adlandırılıyor.
Aynı İş, Farklı Çıkarlar
Bu ilişkide işi veya yetkiyi veren taraf 'principal', onun adına hareket eden taraf ise 'agent' olarak tanımlanıyor. Sorun, agent'ın kendi çıkarını principal'ın çıkarının önüne koyabildiği durumlarda ortaya çıkıyor.
Çalışan ile işveren ilişkisi bunun en bilinen örneklerinden biri. İşveren daha yüksek verim isterken çalışan çalışma yükünü azaltmak isteyebiliyor.
Her Şeyi Kontrol Etmek Mümkün Değil
İşveren, çalışanın gün boyunca ne kadar çaba gösterdiğini veya her kararını takip edemeyebilir. Agent'ın yaptığı iş hakkında principal'dan daha fazla bilgiye sahip olması da kontrolü zorlaştırıyor.
Bu bilgi farkı, taraflardan birinin kendi lehine hareket edebileceği bir alan yaratabiliyor.
Emlakçı Örneğinde Nasıl İşliyor?
Evini satan kişi mümkün olan en yüksek fiyatı almak isteyebilir. Emlakçı ise biraz daha yüksek fiyat için haftalarca beklemek yerine komisyonunu daha erken alabileceği bir satışı tercih edebilir.
İki taraf da evin satılmasını istese bile satışın ne zaman ve hangi fiyattan yapılacağı konusunda çıkarları aynı olmayabilir.
Şirketler Sorunu Nasıl Azaltıyor?
Prim, performansa bağlı ücret, komisyon ve şirket hissesi gibi uygulamalar tarafların çıkarlarını birbirine yaklaştırmak için kullanılabiliyor.
Principal-agent sorunu yalnızca patron ve çalışan arasında görülmüyor. Hissedar ile şirket yöneticisi, müşteri ile emlakçı veya vatandaş ile kamu yöneticisi arasındaki ilişkilerde de benzer çıkar farklılıkları ortaya çıkabiliyor.
Kısacası sorun, bir işi başkasına vermekten çok, o kişinin kararlarının sonuçlarını kimin üstlendiğinde ortaya çıkıyor.
