Dr. R.Bülend KIRMACI'nın 10 Kasım 2026 tarihli yazısı: Borçlanma Büyüyor, Kalkınma İrtifa Kaybediyor...
Alarm! Dünya Bankası’nın borçlanma hakındaki son raporu tam anlamıyla bir küresel alarma karşılık geliyor.
Bütçeler, bilançolar delik deşik.
Bu insanlığın taşıyamayacağı, doğanın tahammül edemeyeceği bir eşik.
Dünya ekonomisinde borçlanma, artık yalnızca finansman ihtiyacını karşılayan bir ekonomik araç olmaktan çıkmış, ülkelerin kalkınma olanaklarını, mali egemenliklerini ve toplumsal refah düzeylerini doğrudan etkileyen yapısal bir meseleye dönüşmüştür.
Yalama olunmuş, dikiş tutmaz yaralar açılmıştır...
Dünya Bankası'nın Kasım 2026'da yayımladığı Uluslararası Borç Raporu (International Debt Report 2026), özellikle düşük ve orta gelirli ülkeler açısından işte bu dikkat çekici tabloyu ortaya koymaktadır.
Rapora göre "bu" ülkelerin toplam dış borç stoku 9,4 trilyon dolara ulaşmıştır. Daha da önemlisi, 2022-2025 döneminde söz konusu ülkeler, yeni finansman girişlerinden yaklaşık 436 milyar dolar daha fazla anapara ve faiz ödemesi gerçekleştirmiştir.
Borçlanma tekeri faiz çomağıyla kırılmıştır.
Bu veriler, uluslararası finans sisteminin temel çelişkilerinden birini yeniden gündeme taşımaktadır: Kalkınmak amacıyla borçlanan ekonomiler, giderek artan ölçüde kaynaklarını kalkınmaya değil, geçmiş borçlarını ödemeye ayırmaktadır.
Durmayalım; devam edelim!
Finansmana Erişim Kalkınma Anlamına Gelmiyor
Geleneksel kalkınma iktisadında dış finansman, sermaye birikimi yetersizliğinin aşılması bakımından önemli bir araçtır. Öyledir ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde altyapı yatırımlarının gerçekleştirilmesi, sanayileşmenin hızlandırılması ve teknolojik dönüşümün desteklenmesi için uluslararası kaynaklardan yararlanılması kaçınılmaz gibidir. Gerçektir...
Duralım ve anlayalım: Bu momentte belirleyici olan, finansmanın yalnızca bulunabilirliği değil, hangi koşullarda sağlandığı ve hangi ekonomik faaliyetlerde kullanıldığıdır. Gözden kaçmaktadır.
Dünya Bankası verilerine göre düşük ve orta gelirli ülkelerin 2025 yılındaki toplam dış borç servisi 1,4 trilyon dolara yükselmiştir. Tahvil sahiplerine yapılan ödemeler ise 363,1 milyar dolara ulaşmıştır.
Bu iki veriyi toplayın ve dükkanı kapatın!
Şaka bir yana,
Böylece yeni kaynak girişleri ile mevcut yükümlülüklerin karşılanması arasındaki denge, birçok ekonomi açısından giderek daha kırılgan hale gelmektedir.
Borçlanmanın üretken yatırımlara dönüşmediği koşullarda, dış kaynak kullanımı yeni üretim kapasitesi yaratmak yerine mevcut finansal yükümlülüklerin çevrilmesine hizmet etmektedir.
Bu durumda ekonomi büyüse bile büyümenin niteliği tartışmalı hale gelir. Ve borçla desteklenen tüketim veya kısa vadeli finansal genişleme, kalıcı verimlilik artışı sağlamaz.
Yoksul Ülkeler Daha Pahalı Borçlanıyor
Uluslararası finans sisteminin dikkat çekici özelliklerinden biri de ekonomik bakımdan en kırılgan ülkelerin çoğu zaman daha yüksek finansman maliyetleriyle karşılaşmasıdır. Acıdır ama gerçektir...
Dünya Bankası'nın değerlendirmesine göre, Uluslararası Kalkınma Birliği (IDA) kapsamında destek almaya uygun ülkelerin 2025 yılında özel kreditörlerden sağladıkları yeni kredilerin ortalama faiz oranı yüzde 8,2'ye ulaşmıştır.
Bu ülkelerin özel ve resmî kreditörlerden sağladıkları finansman arasındaki faiz farkı ise son on yılda 3,4 puandan 5,5 puana yükselmiştir.
Dolayısıyla finansmana erişimin genişlemesi, finansmanın daha adil veya sürdürülebilir koşullarda sağlandığı anlamına gelmemektedir.
Kalkınma iktisadının temel sorunlarından biri karşımızdadır: Gelir düzeyi düşük, kurumsal kapasitesi sınırlı ve dış şoklara karşı savunmasız ekonomiler, kalkınma için daha fazla kaynağa ihtiyaç duyarken bu kaynakları daha yüksek maliyetlerle kullanmak zorunda kalabilmektedir.
Sonuçta küresel finansman düzeni, kimi koşullarda ülkeler arasındaki gelişmişlik farklarını azaltmak yerine derinleştirebilmektedir.
Borç Servisinin Toplumsal Maliyeti
Borçlanmanın sürdürülebilirliği yalnızca kamu maliyesi göstergeleriyle değerlendirilemez.
Herhangi bir ülkenin borçlarını zamanında ödeyebilmesi önemli. Ancak bu ödemelerin eğitim, sağlık, altyapı ve sosyal koruma harcamaları üzerindeki etkileri de aynı derecede önemli.
Dünya Bankası'nın bu son değerlendirmesi, yüksek borç yüküne sahip ülkelerde dış ekonomik şokların hanehalkı refahı üzerinde daha ağır sonuçlar doğurabildiğini bir kez daha göstermektedir.
Borçlanan devlet, ezilen halktır!
Özellikle "sağlıklı beslenmeye erişimde yaşanan güçlüklerle,
borç yükü arasındaki ilişki dikkat çekmektedir.
Buna karşılık, finansal sürdürülebilirlik ile toplumsal sürdürülebilirlik birlikte değerlendirilmelidir.
Türkiye Açısından Raporu Nasıl Okumalıyız?
Dünya Bankası'nın ülke sınıflandırmasına göre Türkiye, üst-orta gelirli ekonomiler grubunda bulunmakta...
Bu sınıflandırma, ülkelerin kişi başına düşen gayrisafi millî gelirleri üzerinden yapılmaktadır.
Ancak gelir grubunun tek başına ekonomik dayanıklılığı, gelir dağılımını veya borç ödeme kapasitesini açıklamadığını özellikle belirtmek gerek.
Türkiye açısından, dış kaynak kullanımının miktarından çok, bu kaynakların ekonomik dönüşüme katkısı önemli. (Aslında bu her ülke için öyle de, bizim için belki de misliyle böyle...)
Sanayi üretimini geliştiren, teknolojik kapasiteyi artıran, tarımsal verimliliği yükselten ve ihracatın katma değerini güçlendiren finansman, gelecekte borç ödeme kapasitesini de destekleyebilir.
Buna karşılık kısa vadeli sermaye girişlerine aşırı bağımlılık, döviz cinsinden yükümlülüklerin büyümesi ve üretken olmayan alanlara yönelen finansman, ekonominin dış koşullara duyarlılığını artırabilir.
Şudur: Türkiye'nin borçlanma politikası, sanayi ve teknoloji politikalarından, kamusal yatırım önceliklerinden ve gelir dağılımı hedeflerinden bağımsız düşünülemez.
Özcesi önemli olan finansal kaynak bulmak değil, kullanılan her kaynağın gelecekte yaratacağı ekonomik ve toplumsal değeri artırmaktır.
Yeni Bir Kalkınma Finansmanı Anlayışı
Dünya Bankası'nın borç istatistikleri ve değerlendirmeleri, uluslararası finans sisteminde daha kapsamlı bir politika tartışmasına ihtiyaç bulunduğunu göstermektedir.
Bunun üç temel boyutu var...
İlki, borçlanmanın maliyetidir. Özellikle düşük gelirli ülkelerin uzun vadeli ve uygun koşullu kalkınma finansmanına erişiminin güçlendirilmesi gerekmektedir.
İkincisi, borçların şeffaflığıdır. Kamu garantileri, kreditör yapısı, vade koşulları ve diğer yükümlülüklerin açık biçimde izlenmesi, hem ekonomik yönetimin hem de demokratik denetimin temel gereklerindendir.
Üçüncüsü ise borçlanmanın ekonomik ve toplumsal getirisidir. Dış kaynak kullanımının başarısı yalnızca finansman hacmiyle değil, yaratılan üretim kapasitesi, nitelikli istihdam, teknolojik ilerleme ve refah artışıyla ölçülmelidir.
Sonuç olarak borçlanma, doğru kullanıldığında kalkınmayı hızlandırabilir. Ancak üretken kapasiteyi genişletmeyen, gelir yaratmayan ve sürekli yeniden finansman gerektiren bir borçlanma modeli, zamanla ekonomik hareket alanını daraltabilir. Öyledir ve öyle olmuştur...
Kalkınmanın gerçek ölçütü, bir ülkenin ne kadar borç bulabildiği değil, kullandığı kaynaklarla ne kadar kalıcı ekonomik ve toplumsal değer yaratabildiğidir.
Bu nedenle çağdaş kalkınma politikalarının merkezinde daha fazla borçlanma değil, daha güçlü üretim, daha yüksek verimlilik ve daha adil refah paylaşımı bulunmalıdır.
Bu son rapor bence böyle okunmalı ve tez elden yeni bir dünya kurulmalıdır...
